Τα τατουάζ κάτω από το μικροσκόπιο: Τι κρύβεται πίσω από το μελάνι και ποιους κινδύνους εξετάζουν οι επιστήμονες

Από διακριτικά σύμβολα μέχρι εκτεταμένα σχέδια που καλύπτουν ολόκληρα άκρα, τα τατουάζ αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινότητας και σπάνια προκαλούν εντύπωση. Εκείνο όμως που συχνά περνά απαρατήρητο είναι οι πιθανές επιπτώσεις τους στον οργανισμό, οι οποίες δεν είναι άμεσα ορατές όπως το ίδιο το σχέδιο στο δέρμα.

Όταν το μελάνι εγχέεται στο σώμα, δεν παραμένει αδρανές στο σημείο εφαρμογής. Κάτω από την επιδερμίδα, οι χρωστικές ουσίες έρχονται σε επαφή με το ανοσοποιητικό σύστημα, ενεργοποιώντας μηχανισμούς που η επιστημονική έρευνα μόλις τα τελευταία χρόνια αρχίζει να κατανοεί.

Τι δείχνουν τα δεδομένα για την ασφάλεια των τατουάζ

Σύμφωνα με ανάλυση του Conversation, ολοένα και περισσότερες μελέτες καταδεικνύουν ότι τα μελάνια τατουάζ δεν είναι βιολογικά ουδέτερα. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι αν εισάγονται ξένες ουσίες στο σώμα, αλλά ποια είναι η τοξικότητά τους και ποιες μπορεί να είναι οι μακροπρόθεσμες συνέπειες.

Τα μελάνια αποτελούν σύνθετα χημικά μείγματα που περιλαμβάνουν χρωστικές, διαλύτες για τη σωστή κατανομή τους, συντηρητικά και ίχνη άλλων ουσιών. Πολλές από τις χρωστικές αυτές είχαν αρχικά σχεδιαστεί για βιομηχανική χρήση – όπως βαφές αυτοκινήτων, πλαστικά ή μελάνια εκτυπωτών – και όχι για έγχυση στον ανθρώπινο οργανισμό.

Σε ορισμένα μελάνια έχουν εντοπιστεί βαρέα μέταλλα, όπως νικέλιο, χρώμιο, κοβάλτιο και περιστασιακά μόλυβδος. Οι ουσίες αυτές, σε συγκεκριμένες συγκεντρώσεις, μπορεί να είναι τοξικές και να προκαλέσουν αλλεργικές αντιδράσεις ή ανοσολογική ευαισθητοποίηση. Παράλληλα, έχουν ανιχνευθεί οργανικές ενώσεις, όπως αζωχρώματα και πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες (PAHs).

Τα αζωχρώματα, που χρησιμοποιούνται ευρέως σε υφάσματα και πλαστικά, μπορούν υπό συνθήκες – όπως παρατεταμένη έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία ή κατά την αφαίρεση τατουάζ με λέιζερ – να διασπαστούν σε αρωματικές αμίνες. Οι ενώσεις αυτές έχουν συνδεθεί σε εργαστηριακές μελέτες με καρκινογένεση και γενετικές βλάβες.

Τα μαύρα μελάνια, τα οποία συχνά βασίζονται στο ανθρακικό μαύρο, ενδέχεται να περιέχουν PAHs, ουσίες που παράγονται από την ατελή καύση οργανικών υλικών και ορισμένες από τις οποίες θεωρούνται καρκινογόνες.

Ιδιαίτερα τα έγχρωμα μελάνια – και κυρίως το κόκκινο, το κίτρινο και το πορτοκαλί – συνδέονται συχνότερα με αλλεργικές αντιδράσεις και χρόνιες φλεγμονές, λόγω των μεταλλικών αλάτων και των χρωστικών που μπορούν να αποδομηθούν σε δυνητικά τοξικά παράγωγα.

Πώς αντιδρά το σώμα στο μελάνι

Κατά τη διαδικασία του τατουάζ, το μελάνι εγχέεται στο χόριο, το βαθύτερο στρώμα του δέρματος. Ο οργανισμός αναγνωρίζει τα σωματίδια των χρωστικών ως ξένο σώμα και τα ανοσοκύτταρα επιχειρούν να τα απομακρύνουν. Ωστόσο, επειδή τα σωματίδια είναι μεγάλα, εγκλωβίζονται στα κύτταρα του δέρματος, καθιστώντας το τατουάζ μόνιμο.

Έρευνες δείχνουν ότι μέρος των χρωστικών δεν παραμένει στο δέρμα, αλλά μεταφέρεται μέσω του λεμφικού συστήματος και συσσωρεύεται στους λεμφαδένες. Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες αυτής της συσσώρευσης δεν έχουν πλήρως αποσαφηνιστεί, ωστόσο ο ρόλος των λεμφαδένων στην άμυνα του οργανισμού εγείρει ερωτήματα για τη χρόνια έκθεση σε μέταλλα και οργανικές τοξίνες.

Ανοσοποιητικό και εμβόλια

Πρόσφατες μελέτες υποδεικνύουν ότι οι χρωστικές των τατουάζ μπορεί να επηρεάσουν την ανοσολογική δραστηριότητα, προκαλώντας φλεγμονή και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μεταβάλλοντας την απόκριση σε εμβόλια. Διαπιστώθηκε ότι τα ανοσοκύτταρα απορροφούν το μελάνι και, όταν αυτά καταστρέφονται, απελευθερώνουν σήματα που διατηρούν το ανοσοποιητικό ενεργοποιημένο για εβδομάδες.

Σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, παρατηρήθηκε μειωμένη ανοσολογική απόκριση σε εμβόλια, όπως εκείνο για την COVID-19, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα εμβόλια καθίστανται μη ασφαλή. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι πρόκειται για πιθανή παρεμβολή στη σηματοδότηση του ανοσοποιητικού υπό ορισμένες συνθήκες.

Καρκίνος και άλλοι κίνδυνοι

Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν σαφή επιδημιολογικά στοιχεία που να συνδέουν άμεσα τα τατουάζ με καρκίνο στον άνθρωπο. Ωστόσο, εργαστηριακές έρευνες και μελέτες σε ζώα υποδεικνύουν πιθανούς κινδύνους, ιδίως λόγω της διάσπασης ορισμένων χρωστικών σε τοξικά παραπροϊόντα με την πάροδο του χρόνου ή μετά από έκθεση σε UV ακτινοβολία και λέιζερ.

Οι πιο τεκμηριωμένοι κίνδυνοι αφορούν αλλεργικές και φλεγμονώδεις αντιδράσεις, με το κόκκινο μελάνι να σχετίζεται συχνά με επίμονο κνησμό, οίδημα και σχηματισμό κοκκιωμάτων. Τέτοιες αντιδράσεις μπορεί να εμφανιστούν ακόμη και χρόνια μετά την εφαρμογή και να επιδεινωθούν από την έκθεση στον ήλιο ή μεταβολές του ανοσοποιητικού.

Μολύνσεις και έλλειψη ρύθμισης

Όπως κάθε επεμβατική διαδικασία στο δέρμα, το τατουάζ ενέχει κίνδυνο λοιμώξεων, ιδιαίτερα όταν δεν τηρούνται αυστηρά οι κανόνες υγιεινής. Έχουν καταγραφεί περιστατικά βακτηριακών λοιμώξεων, ηπατίτιδας και σπανιότερα άτυπων μυκοβακτηριδίων.

Ένα από τα βασικά προβλήματα παραμένει η απουσία ενιαίων και αυστηρών κανονισμών διεθνώς. Σε πολλές χώρες, τα μελάνια τατουάζ υπόκεινται σε λιγότερους ελέγχους από τα καλλυντικά ή τα φαρμακευτικά προϊόντα, ενώ οι κατασκευαστές δεν υποχρεώνονται πάντα να δηλώνουν πλήρως τα συστατικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θεσπίσει αυστηρότερα όρια, ωστόσο παγκοσμίως η εποπτεία παραμένει ανομοιογενής.

Καθώς τα τατουάζ συνεχίζουν να κερδίζουν έδαφος ως μορφή προσωπικής έκφρασης, οι ειδικοί υπογραμμίζουν την ανάγκη για μεγαλύτερη διαφάνεια, κοινά ρυθμιστικά πρότυπα και συνεχή επιστημονική έρευνα γύρω από τις επιπτώσεις της δια βίου έκθεσης σε χημικές ουσίες.