Τζάκια και ξυλόσομπες στο στόχαστρο της Ευρώπης: Γιατί η καύση ξύλου θεωρείται πλέον σοβαρός ρυπαντής

Η καύση ξύλου για θέρμανση, ιδιαίτερα μέσω τζακιών ανοιχτού τύπου και παλαιών ξυλόσομπων, αναγνωρίζεται πλέον σε ευρωπαϊκό επίπεδο ως σημαντική πηγή ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Η πρακτική αυτή συνδέεται άμεσα με την αυξημένη συγκέντρωση λεπτών αιωρούμενων σωματιδίων PM2,5, τα οποία εισχωρούν βαθιά στους πνεύμονες και στο κυκλοφορικό σύστημα και θεωρούνται από τους πλέον επικίνδυνους ρύπους για τη δημόσια υγεία.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος, τα αιωρούμενα σωματίδια PM2,5 συνδέονται με περισσότερους από 240.000 πρόωρους θανάτους ετησίως στην Ευρώπη. Σε αστικές περιοχές, ιδιαίτερα κατά τους χειμερινούς μήνες, η καύση ξύλου συμβάλλει αποφασιστικά στη δημιουργία αιθαλομίχλης, με τις τιμές ρύπανσης να ξεπερνούν συχνά τα επιτρεπτά όρια.

Στην Ελλάδα, η χρήση τζακιών παραμένει συνδεδεμένη με την αίσθηση οικιακής θαλπωρής, ειδικά όταν πέφτει η θερμοκρασία. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, σε περιόδους έντονης χρήσης, οι αρμόδιες αρχές έχουν εκδώσει επανειλημμένα συστάσεις περιορισμού της καύσης ξύλου, καθώς οι συγκεντρώσεις PM2,5 σε ορισμένες περιοχές υπερβαίνουν τα όρια που θεωρούνται ασφαλή.

Διαφορετική προσέγγιση ακολουθείται σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, όπου τα τζάκια και οι ξυλόσομπες αντιμετωπίζονται πλέον ως δυνητικά επικίνδυνοι ρυπαντές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Γαλλία, όπου από το 2026 προβλέπεται η απαγόρευση των τζακιών ανοιχτού τύπου σε εκατοντάδες δήμους και κοινότητες. Ήδη στο Παρίσι και σε ολόκληρη την περιφέρεια Ιλ ντε Φρανς, τα τζάκια επιτρέπονται μόνο ως συμπληρωματική πηγή θέρμανσης και υπό αυστηρές προϋποθέσεις, εφόσον πληρούν συγκεκριμένα ενεργειακά πρότυπα.

Σύμφωνα με γαλλικά δημοσιεύματα, έως το τέλος του 2026 περίπου 690 διοικητικές περιοχές θα έχουν επιβάλει απαγορεύσεις στα ανοιχτά τζάκια, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις προβλέπεται σταδιακή απόσυρση παλαιών ξυλόσομπων και χτιστών τζακιών που κατασκευάστηκαν πριν από το 2002. Οι κυρώσεις για παραβάσεις είναι σημαντικές, με πρόστιμα που κυμαίνονται από 450 έως και 1.500 ευρώ, ενώ σε περιπτώσεις υποτροπής τα ποσά μπορεί να διπλασιαστούν.

Η αυστηροποίηση των μέτρων βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα. Μελέτες δείχνουν ότι η καθημερινή χρήση ανοιχτής εστίας καύσης ξύλου για περίπου τέσσερις ώρες την ημέρα, χωρίς επαρκή αερισμό, μπορεί να μειώσει το προσδόκιμο ζωής των ενοίκων έως και κατά 1,6 χρόνια. Η επιβάρυνση αυτή αποδίδεται κυρίως στη συνεχή εισπνοή λεπτών σωματιδίων PM2,5.

Αντίστοιχη συζήτηση βρίσκεται σε εξέλιξη και στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η κυβέρνηση των Εργατικών εξετάζει την επικαιροποίηση του σχεδίου δράσης για τη βελτίωση του περιβάλλοντος (Environmental Improvement Plan – EIP), με στόχο τη μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Σε δηλώσεις της στην εφημερίδα Guardian, η υπουργός Περιβάλλοντος Έμα Ρέινολντς ανέφερε ότι εξετάζονται αυστηρότεροι στόχοι για τα PM2,5, ώστε να ευθυγραμμιστούν με τα ισχύοντα ευρωπαϊκά πρότυπα.

Στο πλαίσιο αυτό, μελετάται η περαιτέρω αυστηροποίηση των λεγόμενων «ζωνών ελέγχου καπνού», όπου ήδη περιορίζεται η χρήση συγκεκριμένων στερεών καυσίμων. Σε αρκετές περιοχές, η καύση ξύλου επιτρέπεται μόνο σε εγκεκριμένους τύπους σομπών, ενώ τα ανοιχτά τζάκια αποκλείονται πλήρως. Δεν αποκλείεται, μάλιστα, σε ορισμένες περιοχές να απαγορευτεί συνολικά η χρήση παλαιών συσκευών καύσης ξύλου, ακόμη και όσων χαρακτηρίζονται ως «οικολογικές».

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η αναθεωρημένη οδηγία για την ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα μειώνει σημαντικά τα επιτρεπτά όρια. Η ετήσια οριακή τιμή για τα PM2,5 έχει περιοριστεί στα 10 μg/m³ από 25 μg/m³ που ίσχυε έως το 2024, με τα κράτη-μέλη να καλούνται να συμμορφωθούν έως το 2030. Ο τελικός στόχος είναι η προσέγγιση των κατευθυντήριων οδηγιών του Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, που προτείνουν ετήσιο όριο μόλις 5 μg/m³.

Για την Ελλάδα, δεδομένα από εφαρμογές παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα, όπως το iqair.com, καταγράφουν κατά περιόδους συγκεντρώσεις PM2,5 έως και τρεις φορές υψηλότερες από τα όρια του ΠΟΥ, κυρίως σε αστικά κέντρα κατά τη διάρκεια έντονης χρήσης τζακιών.

Την ίδια στιγμή, το δίκτυο ευρωπαϊκών πόλεων Eurocities, στο οποίο συμμετέχει και η Αθήνα, ζητά αυστηρότερη ευρωπαϊκή νομοθεσία για τις συσκευές καύσης ξύλου. Οι πόλεις επισημαίνουν ότι, παρά τις τοπικές απαγορεύσεις, τα ξεπερασμένα πρότυπα οικολογικού σχεδιασμού επιτρέπουν την κυκλοφορία ρυπογόνων συσκευών στην αγορά, υπονομεύοντας τις προσπάθειες βελτίωσης της ποιότητας του αέρα.

Το Eurocities καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διατηρήσει τον στόχο μείωσης των πρόωρων θανάτων από ατμοσφαιρική ρύπανση κατά 50% έως το 2030 και να θεσπίσει αυστηρότερα όρια εκπομπών για όλες τις συσκευές καύσης ξύλου. Μεταξύ των προτάσεων περιλαμβάνονται η σταδιακή κατάργηση των πιο ρυπογόνων μοντέλων, η διάθεση μόνο συσκευών τελευταίας τεχνολογίας και η αυτοματοποίηση του ελέγχου ροής αέρα, ώστε να μειώνονται οι εκπομπές που προκαλούνται από λανθασμένη χρήση.

Η καύση ξύλου, αν και παραδοσιακή μορφή θέρμανσης, φαίνεται ότι εισέρχεται σε μια νέα εποχή αυστηρών περιορισμών στην Ευρώπη, καθώς οι επιπτώσεις της στην υγεία κα