Κληρονομιά χωρίς διαθήκη: Ποιος έχει δικαιώμα στην περιουσία του θανόντος – Πότε το Δημόσιο τα παίρνει όλα

Όταν ένας άνθρωπος φεύγει από τη ζωή χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη, η αγωνία των συγγενών για το «ποιος δικαιούται τι» είναι εύλογη. Παρά την εντύπωση πολυπλοκότητας, το κληρονομικό δίκαιο προβλέπει σαφείς και ιεραρχημένους κανόνες. Η περιουσία δεν μοιράζεται αυθαίρετα, αλλά ακολουθεί ένα σύστημα «Τάξεων», που ορίζει με ακρίβεια ποιοι κληρονομούν, σε ποια σειρά και με ποια ποσοστά.

Το σύστημα αυτό λειτουργεί σαν σκάλα. Αν υπάρχει έστω και ένας κληρονόμος σε ανώτερη Τάξη, οι επόμενες δεν εξετάζονται. Μόνο όταν απουσιάζουν όλοι οι συγγενείς μιας Τάξης, η κληρονομιά «κατεβαίνει» στην επόμενη. Έτσι, προστατεύεται η οικογένεια και διασφαλίζεται η δίκαιη κατανομή της περιουσίας.

Όπως εξηγεί η Ελένη Κοντογεώργου, πρόεδρος του Συμβολαιογραφικός Σύλλογος Εφετείων Αθηνών – Πειραιώς – Αιγαίου και Δωδεκανήσου και μέλος της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής του Κληρονομικού Δικαίου, το ισχύον πλαίσιο επιδιώκει να αποφεύγονται αμφισβητήσεις και συγκρούσεις, ακόμη και όταν δεν υπάρχει καμία γραπτή βούληση του θανόντος.

Η πρώτη και σημαντικότερη Τάξη κληρονόμων περιλαμβάνει τον επιζώντα σύζυγο και τα παιδιά του αποβιώσαντος. Σε αυτή την περίπτωση, ο σύζυγος λαμβάνει το 1/4 της περιουσίας και τα παιδιά μοιράζονται ισομερώς τα υπόλοιπα 3/4. Αν κάποιο παιδί έχει αποβιώσει ή έχει αποποιηθεί την κληρονομιά, το μερίδιό του περνά στα δικά του παιδιά, ενώ αν δεν υπάρχουν απόγονοι, το ποσοστό αυτό μοιράζεται στα υπόλοιπα τέκνα.

Με την επικείμενη αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου, προβλέπεται διαφοροποίηση όταν υπάρχει μόνο ένα παιδί. Σε αυτή την περίπτωση, ο επιζών σύζυγος θα κληρονομεί το 1/3 της περιουσίας και το παιδί τα υπόλοιπα 2/3. Αν υπάρχουν περισσότερα παιδιά, παραμένει το 1/4 για τον σύζυγο και το 3/4 για τα τέκνα.

Αν δεν υπάρχουν παιδιά, τότε ενεργοποιείται η δεύτερη Τάξη. Σε αυτήν περιλαμβάνονται οι γονείς του θανόντος, τα αδέλφια του και οι απόγονοι των αδελφών που έχουν αποβιώσει. Σε αυτή την περίπτωση, ο επιζών σύζυγος λαμβάνει το 1/2 της περιουσίας και το υπόλοιπο 1/2 μοιράζεται μεταξύ των συγγενών της δεύτερης Τάξης, με βάση τους κανόνες εκπροσώπησης.

Η τρίτη Τάξη αφορά τους παππούδες και τις γιαγιάδες του αποβιώσαντος, καθώς και τους κατιόντες τους. Εδώ, και πάλι, αν υπάρχει σύζυγος, κληρονομεί το 1/2 της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο μοιράζεται στους συγγενείς αυτής της Τάξης. Αν δεν υπάρχει σύζυγος, τότε η περιουσία κατανέμεται αποκλειστικά στους συγγενείς.

Στην τέταρτη Τάξη εντάσσονται οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες. Πρόκειται για σπάνιες περιπτώσεις, αλλά ο νόμος τις προβλέπει, διασφαλίζοντας ότι ακόμη και οι πιο απομακρυσμένοι συγγενείς μπορούν να κληρονομήσουν, εφόσον δεν υπάρχει κανείς πιο κοντινός.

Αν δεν εντοπιστεί κανένας συγγενής από τις προηγούμενες Τάξεις, τότε φτάνουμε στην πέμπτη. Σε αυτή την περίπτωση, ο επιζών σύζυγος κληρονομεί το σύνολο της περιουσίας ως μοναδικός εξ αδιαθέτου κληρονόμος. Παράλληλα, ο σύζυγος δικαιούται, ανεξάρτητα από την Τάξη, τα έπιπλα, τα σκεύη, τα ρούχα και τα αντικείμενα κοινής ή προσωπικής χρήσης.

Τα ίδια δικαιώματα αναγνωρίζονται και στον επιζώντα σύντροφο, εφόσον υπήρχε σύμφωνο συμβίωσης τουλάχιστον τρία χρόνια πριν από τον θάνατο. Η εξαίρεση ισχύει μόνο αν ο αποβιώσας είχε ήδη καταθέσει αγωγή διαζυγίου πριν φύγει από τη ζωή.

Μόνο όταν δεν υπάρχει απολύτως κανένας συγγενής από όλες τις προηγούμενες Τάξεις, ενεργοποιείται η έκτη και τελευταία. Τότε, κληρονόμος καθίσταται το Δημόσιο. Το Δημόσιο αποδέχεται πάντοτε την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής, ώστε να προστατεύεται από τυχόν χρέη που υπερβαίνουν την αξία της περιουσίας.

Συμπερασματικά, το ενδεχόμενο να «τα πάρει όλα το Δημόσιο» είναι το έσχατο σενάριο και προϋποθέτει πλήρη απουσία συγγενών και συντρόφου. Για τη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, η περιουσία παραμένει εντός οικογένειας, ακολουθώντας μια σαφή και προβλέψιμη νομική διαδρομή.