Κληρονομιά χωρίς διαθήκη: Ποιος θα πάρει την περιουσία και ποιος θα μείνει με άδεια χέρια

Όταν ένας άνθρωπος φύγει από τη ζωή χωρίς να έχει συντάξει διαθήκη, η περιουσία του δεν μένει «στον αέρα». Ο νόμος ενεργοποιεί αυτόματα την εξ αδιαθέτου κληρονομική διαδοχή, ένα αυστηρά καθορισμένο σύστημα που ορίζει ποιοι συγγενείς κληρονομούν, με ποια σειρά και σε ποιο ποσοστό. Παρά τις παρεξηγήσεις που υπάρχουν, δεν κληρονομούν όλοι οι συγγενείς, ούτε μοιράζεται η περιουσία «όπως να ’ναι».

Το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο χωρίζει τους συγγενείς σε έξι διακριτές «Τάξεις». Κάθε Τάξη αποκλείει την επόμενη, πράγμα που σημαίνει ότι αν υπάρχει έστω και ένας κληρονόμος ανώτερης Τάξης, οι κατώτεροι δεν έχουν κανένα δικαίωμα. Το σύστημα αυτό εφαρμόζεται αυτόματα, χωρίς δικαστική απόφαση, αρκεί να μην υπάρχει διαθήκη.

Στην πρώτη Τάξη ανήκουν ο σύζυγος και τα παιδιά του αποβιώσαντος. Αν υπάρχουν και σύζυγος και παιδιά, η περιουσία μοιράζεται μεταξύ τους. Με το ισχύον καθεστώς, ο σύζυγος λαμβάνει το 1/4 της περιουσίας και τα παιδιά μοιράζονται ισομερώς τα υπόλοιπα 3/4. Αν κάποιο παιδί έχει αποβιώσει ή έχει αποποιηθεί την κληρονομιά, το μερίδιό του περνά στα δικά του παιδιά. Αν δεν υπάρχουν απόγονοι, το ποσοστό του προστίθεται στα μερίδια των υπόλοιπων παιδιών.

Σημαντικές αλλαγές βρίσκονται προ των πυλών, καθώς με τη σχεδιαζόμενη αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου, όταν υπάρχει μόνο ένα παιδί, ο επιζών σύζυγος θα λαμβάνει το 1/3 και το παιδί τα 2/3. Αν υπάρχουν περισσότερα παιδιά, παραμένει το μοντέλο του 1/4 για τον σύζυγο και 3/4 για τα τέκνα.

Αν δεν υπάρχουν παιδιά, ενεργοποιείται η δεύτερη Τάξη. Σε αυτήν ανήκουν οι γονείς, τα αδέλφια και οι απόγονοι των αδελφών. Σε αυτή την περίπτωση, ο σύζυγος –αν υπάρχει– κληρονομεί το 1/2 της περιουσίας, ενώ το υπόλοιπο 1/2 μοιράζεται στους συγγενείς της Τάξης αυτής. Αν κάποιος αδελφός έχει πεθάνει, το μερίδιό του περνά στα παιδιά ή τα εγγόνια του.

Αν δεν υπάρχουν ούτε παιδιά ούτε γονείς ούτε αδέλφια, τότε περνάμε στην τρίτη Τάξη. Εκεί περιλαμβάνονται οι παππούδες και οι γιαγιάδες του αποβιώσαντος, καθώς και οι απόγονοί τους. Και σε αυτή την περίπτωση, ο επιζών σύζυγος διατηρεί δικαίωμα στο 1/2 της περιουσίας, με το υπόλοιπο να μοιράζεται στους συγγενείς της Τάξης.

Στην τέταρτη Τάξη ανήκουν οι προπαππούδες και οι προγιαγιάδες. Πρόκειται για σπάνιες περιπτώσεις, αλλά ο νόμος τις προβλέπει ρητά. Αν δεν υπάρχει κανείς συγγενής των προηγούμενων Τάξεων, τότε οι συγγενείς αυτοί αποκτούν δικαίωμα στην κληρονομιά.

Αν δεν υπάρχουν συγγενείς ούτε μέχρι την τέταρτη Τάξη, τότε ενεργοποιείται η πέμπτη Τάξη. Σε αυτήν την περίπτωση, ο επιζών σύζυγος κληρονομεί το σύνολο της περιουσίας ως μοναδικός εξ αδιαθέτου κληρονόμος. Επιπλέον, ανεξάρτητα από Τάξη, ο σύζυγος δικαιούται και τα λεγόμενα «εξαιρέτα»: έπιπλα, σκεύη, ρουχισμό και αντικείμενα καθημερινής χρήσης.

Τα ίδια δικαιώματα προβλέπονται και για τον επιζώντα συμβίο, εφόσον υπήρχε σύμφωνο συμβίωσης τουλάχιστον τρία χρόνια πριν από τον θάνατο. Το δικαίωμα αυτό χάνεται μόνο αν είχε ήδη ασκηθεί αγωγή διαζυγίου ή λύσης του συμφώνου.

Τέλος, αν δεν υπάρχει απολύτως κανένας συγγενής από τις προηγούμενες Τάξεις, τότε η κληρονομιά περιέρχεται στο Δημόσιο. Το Δημόσιο αποδέχεται πάντοτε την κληρονομιά με το ευεργέτημα της απογραφής, ώστε να μην επιβαρυνθεί με τυχόν χρέη του αποβιώσαντος.

Η εξ αδιαθέτου διαδοχή αποδεικνύει ότι, χωρίς διαθήκη, ο νόμος αποφασίζει ποιος κληρονομεί και ποιος μένει εκτός. Για πολλούς, αυτό λειτουργεί δίκαια· για άλλους, όμως, οδηγεί σε αποτελέσματα που δεν θα επέλεγαν ποτέ, αν είχαν φροντίσει εγκαίρως να ρυθμίσουν την περιουσία τους.